Yaşayış binasında divar və konstruksiyalara müdaxilə ilə bağlı ciddi suallar: buna kim icazə verib və məsuliyyəti kim daşıyacaq?
Qaynarxett.az xəbər verir ki, Abşeron rayonunun Masazır qəsəbəsində yerləşən “Qurtuluş-93” Yaşayış Kompleksində aparıldığı bildirilən tikinti və yenidənqurma işləri ilə bağlı sakinlərin narahatlığı artıq adi məişət narazılığı çərçivəsindən çıxaraq ictimai təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir. Sakinlərin redaksiyamıza təqdim etdiyi məlumatlara və fotoşəkillərə görə, yaşayış binalarının zirzəmi və birinci mərtəbə hissələrində müxtəlif tikinti işləri aparılır, bəzi sahələr kommersiya obyektlərinə çevrilir. İddialara görə, ayrı-ayrı yerlərdə divarların sökülməsi, qazıntı aparılması, yeni girişlərin və vitrajların yaradılması kimi işlər görülür.
Əgər bu işlər təsdiqlənərsə, burada söhbət sadəcə bir zirzəminin təmirindən və ya bir obyektin yaradılmasından getmir.
Söhbət çoxmərtəbəli yaşayış binasının konstruktiv təhlükəsizliyindən gedir.
Çünki yaşayış binasında hər divar “adi divar”, hər zirzəmi isə “boş sahə” deyil. Bəzi konstruksiyalar binanın yükdaşıyan sisteminin elementləri ola bilər. Belə elementlərə layihəsiz, mühəndis hesablaması olmadan və müvafiq razılaşdırmalar aparılmadan müdaxilə edilməsi isə sakinlərin həyat və sağlamlığı üçün real risk yarada bilər.
Qanun nə deyir?
Azərbaycan Respublikasının Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinin 8-ci maddəsi tikinti obyektlərində, xüsusilə insanların yaşaması üçün nəzərdə tutulmuş binalarda sağlam və təhlükəsiz yaşayış şəraitinin təmin edilməsini tələb edir. Məcəllənin 9-cu maddəsinə əsasən isə tikinti obyektinin təhlükəsizliyi təmin olunmalıdır. Daha mühüm məqam budur ki, qanunvericilikdə tikinti obyektinin yenidən qurulması anlayışına onun mövcud təyinatının dəyişdirilməsi və layihə əsasında müvafiq tikinti-quraşdırma işlərinin aparılması da daxildir. Deməli, yaşayış sahəsini kommersiya obyektinə çevirmək, yeni giriş açmaq, divar və digər konstruksiyalara müdaxilə etmək “bir neçə fəhlənin gəlib təmir aparması” səviyyəsində məsələ deyil.
Bunun layihəsi, hüquqi əsası, texniki həlli və təhlükəsizlik təminatı olmalıdır.
Üstəlik, Mənzil Məcəlləsinin 35-ci maddəsinə görə, çoxmənzilli binada mühəndis qurğuları olan zirzəmilər, texniki zirzəmilər, binanın daşıyıcı və daşıyıcı olmayan konstruksiyaları və birdən artıq sahəyə xidmət edən bir sıra digər elementlər çoxmənzilli binanın ümumi əmlakına aid edilir. Bu əmlak mənzil sahiblərinə ümumi paylı mülkiyyət hüququ ilə məxsusdur.
Bu isə prinsipial sual doğurur:
Bir şəxsin və ya sahibkarın binanın ümumi əmlakına daxil olan sahəni öz kommersiya məqsədi üçün dəyişdirməsi hansı hüquqi əsasla həyata keçirilir?
Məsələni yalnız “obyektin sahibi var” arqumenti ilə bağlamaq mümkün deyil. Çünki mülkiyyət hüququ belə binanın digər sahə mülkiyyətçilərinin qanuni hüquq və mənafelərini, habelə binanın təhlükəsizliyini aradan qaldırmır.
Yaşayış sahəsini obyektə çevirmək istənilən qaydada mümkündürmü?
Mənzil Məcəlləsinin 20.1-ci maddəsi yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsinə yalnız Mənzil Məcəlləsinin və şəhərsalma qanunvericiliyinin tələbləri nəzərə alınmaqla yol verildiyini müəyyən edir. Qanun bunun üçün konkret məhdudiyyətlər də müəyyənləşdirir.
Beləliklə, “mənzili aldım, deməli, istədiyim kimi obyektə çevirə bilərəm” yanaşması hüquqi baxımdan əsaslı deyil.
Əgər yaşayış sahəsi qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilirsə, bunun qanuni proseduru və texniki şərtləri olmalıdır. Əgər konstruksiyaya müdaxilə edilirsə, məsələ daha da ciddiləşir.
İnzibati məsuliyyət də nəzərdə tutulub
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 394-cü maddəsi şəhərsalma və tikinti fəaliyyəti sahəsində qanunvericiliyin pozulmasına görə məsuliyyət müəyyən edir.
Maddənin 394.0.5-ci bəndi mühəndis-axtarış və tikinti-quraşdırma işlərinin aparılması zamanı tikinti norma və qaydalarının pozulmasını inzibati xəta kimi müəyyən edir. 394.0.7-ci bənd isə tikintiyə dövlət nəzarəti çərçivəsində verilmiş yazılı göstərişlərə və tikinti işlərinin dayandırılması barədə qərarlara əməl edilməməsinə görə məsuliyyət nəzərdə tutur. Bu hallarda fiziki, vəzifəli və hüquqi şəxslər üçün ayrıca cərimələr müəyyən olunub.
Bundan başqa, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 395-ci maddəsi icazə tələb olunan tikinti obyektlərinin müvafiq icazə olmadan inşa edilməsini özbaşına tikinti işləri kimi tənzimləyir.
Deməli, əgər söhbət sadəcə kosmetik təmirdən deyil, hüquqi baxımdan icazə tələb edən yenidənqurma və tikinti işlərindən gedirsə, “icazəm yoxdur, amma obyekt mənimdir” arqumentinin hüquqi qüvvəsi yoxdur.
Bəs məsələ insan həyatı üçün təhlükəyə çevrilərsə?
Burada məsələ daha ağır hüquqi müstəviyə keçə bilər. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 222-ci maddəsi tikinti, söküntü və yenidənqurma zamanı təhlükəsizlik qaydalarının pozulmasını və bunun insanların həyatı və sağlamlığı üçün real təhlükə yaratdığı halları cinayət məsuliyyəti müstəvisində nəzərdə tutur.
Daha konkret olaraq, Cinayət Məcəlləsinin 222-1-ci maddəsi icazə tələb olunan tikinti işlərinin icazəsiz aparılması, mövcud tikililərin konstruksiyasında dəyişiklik edilməsi, funksional təyinatının dəyişdirilməsi və yenidən planlaşdırma və yenidənqurma işlərinin aparılması insanların həyatı və sağlamlığı üçün real təhlükə yaratdığı halda cinayət məsuliyyəti müəyyən edir. Ağır və ya az ağır xəsarət nəticəsi yarandıqda məsuliyyət daha da ağırlaşır.
Başqa sözlə, bu məsələyə “obyekt tikirlər, nə olsun?” prizmasından yanaşmaq hüquqi baxımdan doğru deyil. Əgər konstruktiv təhlükəsizlik pozulursa, söhbət insanların həyatından gedir.
Bəs məsuliyyəti kim daşıyır?
Ən vacib suallardan biri məhz budur. Əgər konkret binada qanunsuz və ya normativ tələblərə zidd tikinti-yenidənqurma işi müəyyən edilərsə, məsuliyyət yalnız fəhlənin üzərində qala bilməz. Araşdırılmalıdır:
1. Sifarişçi kimdir?
Tikinti işini kim sifariş edib və maliyyələşdirib?
2. Sahənin sahibi kimdir?
Zirzəmi və ya birinci mərtəbə sahəsinin hüquqi statusu nədir?
3. Tikinti işlərini kim aparır?
Podratçı və tikinti briqadasının hüquqi statusu, müvafiq icazə və peşə tələblərinə uyğunluğu yoxlanılmalıdır.
4. Layihə varmı?
Əgər konstruktiv dəyişiklik edilibsə, bunun təsdiq edilmiş layihəsi və mühəndis hesablamaları təqdim edilməlidir.
5. Tikintiyə icazə və ya qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər prosedur həyata keçirilibmi?
6. Müəllif və texniki nəzarət necə həyata keçirilib?
Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi tikintiyə dövlət nəzarəti çərçivəsində obyektin layihəyə və normativ sənədlərə uyğunluğunun, inşaat konstruksiyalarının yararlılığının və tikintinin təhlükəsizliyinin yoxlanılmasını nəzərdə tutur. Ona görə də məsələni həll etməyin ən düzgün yolu sənədlərin və konstruksiyaların peşəkar ekspertiza vasitəsilə yoxlanılmasıdır.
Ən maraqlı məqam: bu məsələ artıq bir dəfə gündəmə gəlib
“Qurtuluş-93” ətrafında belə iddialar ilk dəfə səslənmir. 2025-ci ilin sentyabrında Oxu.Az-ın sorğusuna cavab olaraq Abşeron Rayon İcra Hakimiyyəti kompleksin 98, 96 və 21B binalarında heç bir icazə sənədi olmadan yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsi faktının aşkarlandığını açıqlamışdı. Həmin açıqlamaya görə, FHN-in Tikintidə Təhlükəsizliyə Nəzarət Dövlət Agentliyi və Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin əməkdaşları ilə birgə baxış keçirilib, işlər dayandırılıb və tikinti sahibinə xəbərdarlıq edilib.
Eyni materialda FHN-in açıqlamasında isə 96 və 98-ci binaların zirzəmilərində yükdaşıyan konstruksiyalara müdaxilə edilmədiyi, zirzəmilərə vətəndaşlar tərəfindən vitraj pəncərə və qapı qoyulduğunun müəyyən edildiyi bildirilirdi.
Bu iki açıqlama özü belə göstərir ki, məsələnin hər bir bina və hər bir sahə üzrə ayrıca, texniki sənədlərə əsaslanan araşdırmaya ehtiyacı var. Bu gün təqdim edilən yeni fotoşəkillər isə həmin araşdırmanın yenidən aparılmasını zəruri edir.
Sual çox sadədir: kim icazə verib?
Əgər aparılan işlər qanunidirsə, onda aidiyyəti qurumlar bunu sənədlərlə açıqlasın:
Layihə haradadır? İcazə haradadır? Sahənin hüquqi statusu nədir?
Zirzəminin və ya birinci mərtəbənin qeyri-yaşayış sahəsi kimi istifadəsinə hüquqi əsas nədir?
Konstruksiyalara müdaxilə edilibsə, texniki ekspertiza haradadır?
Binanın daşıyıcı sisteminin təhlükəsizliyinə kim zəmanət verir?
Və ən başlıcası:
Əgər bu işlər qanunidirsə, sakinlər niyə narahatdır?
Əgər qanunsuzdursa, niyə vaxtında dayandırılmır?
Məsələnin daha bir tərəfi də var. Bu cür işlərə göz yumulması barədə hər hansı iddianın təsdiqlənməsi üçün konkret fakt və sənədlər lazımdır. Lakin dövlət nəzarətinin vəzifəsi də məhz bundan ibarətdir: qanun pozuntusu varsa, onu müəyyən etmək, işi dayandırmaq və məsul şəxsləri müəyyənləşdirmək.
Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi tikintiyə dövlət nəzarətinin əsas məqsədlərindən biri kimi tikinti obyektlərinin normativ tələblərə və layihəyə uyğunluğunun, konstruksiyaların yararlılığının və təhlükəsizliyin yoxlanılmasını müəyyən edir.
Bu səbəbdən sakinlərin tələbi tamamilə aydındır:
“Qurtuluş-93” kompleksində zirzəmi və birinci mərtəbələrdə aparılan bütün yenidənqurma işlərinə kompleks üzrə baxış keçirilsin, hər bir obyektin hüquqi statusu və icazə sənədləri yoxlanılsın, konstruksiyalara müdaxilə faktları müstəqil texniki ekspertiza ilə müəyyənləşdirilsin və qanun pozuntusu təsdiqlənərsə, məsul şəxslər barəsində qanunauyğun tədbirlər görülsün. Çünki bir obyektin qazancına görə yüzlərlə sakinin təhlükəsizliyini riskə atmaq olmaz. Zirzəmi obyektə çevrilə bilər, amma yaşayış binasının təhlükəsizliyi kommersiya sahəsinə çevrilə bilməz. Aidiyyəti qurumlar cavab verməlidir: “Qurtuluş-93”də aparılan bu işlərin hüquqi əsası varmı, yoxsa yaşayış binasının altında kommersiya maraqları naminə təhlükəli bir proses gedir?
