Uşaqların sosial şəbəkələrdən və rəqəmsal platformalardan nəzarətsiz istifadəsi onları tədricən psixoloji risklərlə üz-üzə qoyur. Müasir dövrdə planşet və smartfonlar uşaqlığın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu cihazlar təhsil və ünsiyyət imkanlarını genişləndirsə də, həddindən artıq və nəzarətsiz istifadə uşaqlarda psixi sağlamlıq problemlərinin artması ilə əlaqələndirilir.
Bu barədə açıqlamasında “Sağlamlığın Qorunması” İctimai Birliyinin sədri, tibb elmlər doktoru Yazgül Abdiyeva bildirib.
Xüsusilə mənşəyi və məzmunu aydın olmayan bəzi cizgi filmləri və oyunlar vasitəsilə uşaqlara gizli psixoloji aqressiya ötürülür. Aqressiv və hiperaktiv süjet xətti olan animasiyalar (Ben 10, Ninjago, Teen Titans Go, bəzi hallarda Tom and Jerry) zorakılığı adi və komik hal kimi təqdim edir. Qorxu elementləri daşıyan məzmunlar (Huggy Wuggy, Poppy Playtime ilə bağlı videolar) isə kiçik yaşlı uşaqlarda təşviş, gecə qorxuları və narahatlıq yarada bilir. Vizual olaraq həddindən artıq sürətli və parlaq məzmunlar (məsələn, Cocomelon) diqqət dağınıqlığını artırır və uşağın sinir sistemini həddindən artıq stimullaşdırır.
Onlayn oyun platformaları (Roblox, Minecraft, Free Fire) yaradıcılığı inkişaf etdirsə də, nəzarətsiz istifadə zamanı asılılıq, aqressiya, sosial uzaqlaşma və yuxu pozuntuları yarada bilər. Uşaq virtual mühitdə uzun saatlar keçirdikdə real sosial bacarıqlar zəifləyir.
Araşdırmalar göstərir ki, ekran istifadəsinin azaldılması uşaqlarda davranış və emosional problemlərin azalmasına, sosial qarşılıqlı əlaqələrin isə yaxşılaşmasına səbəb olur.
*Əsas mənfi təsirlər:*
*Özünə inamsızlıq və müqayisə:
Sosial mediada nümayiş olunan “ideal” həyat və bədən standartları uşaqlarda yetərsizlik hissi yaradır.
*Psixi sağlamlıq problemləri:
Həddindən artıq sosial media istifadəsi depressiya, təşviş və tənhalıq hissini artırır. Ağır hallarda aqressiya və özünə zərər düşüncələrinə qədər gedə bilər.
*Asılılıq və dofamin təsiri:
“Like” düyməsi beyində mükafat mexanizmini aktivləşdirir və asılılıq formalaşdırır.
*Yuxu pozğunluğu:
Xüsusilə yatmazdan əvvəl ekran istifadəsi melatonin ifrazını azaldır və yuxu keyfiyyətini pozur.
*Kiberbullinq (Onlayn zorakılıq):
Təhqir, təqib və sosial kənarlaşdırma uşağın emosional rifahına ciddi zərbə vurur.
*Sosial bacarıqların zəifləməsi:
Virtual ünsiyyət real münasibətləri əvəz etdikdə empatiya və emosional intellektin inkişafı ləngiyir.
*Ekran vaxtı necə tənzimlənməlidir?*
Psixoloqların və pediatrların tövsiyəsinə görə:
• 2–5 yaş: gündə maksimum 1 saat
• 6–12 yaş: gündə 1–2 saat
• Yeniyetmələr: məqsədli və nəzarətli istifadə, ümumi vaxt 2 saatı keçməməlidir
✔ Yatmazdan ən azı 1 saat əvvəl bütün ekranlar dayandırılmalıdır.
✔ Uşağın yataq otağında telefon və planşet olmamalıdır.
*Valideynlər nə edə bilər?*
✔ Ekran vaxtına konkret limit qoymaq
✔ Uşaqla birlikdə izləmək və məzmunu müzakirə etmək
✔ Açıq havada fiziki aktivliyi artırmaq
✔ Kitab oxuma və ailə vaxtı yaratmaq
✔ Sosial şəbəkə və oyun istifadəsini yaşa uyğun tənzimləmək
✔ Valideyn nəzarət proqramlarından istifadə etmək
QEYD: Texnologiyanı tam qadağan etmək düzgün yanaşma deyil. Əsas məqsəd balans yaratmaqdır. Problem cihazın özü deyil, nəzarətsiz və həddindən artıq istifadəsidir.
Uşağın psixoloji sağlamlığının əsas qoruyucu faktoru sevgi, diqqət və təhlükəsiz ailə mühitidir. Əgər valideyn aktiv mövqe tutarsa, texnologiya təhlükəyə deyil, inkişaf vasitəsinə çevrilə bilər.
