Tarix yalnız xatırlanmaq üçün deyil, nəticə çıxarmaq və gələcəyi düzgün qurmaq üçündür. 31 Mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz buraxmış faciələrdən biri olmaqla yanaşı, həm də beynəlxalq hüquq, siyasi məsuliyyət və tarixi ədalət baxımından ciddi təhlil tələb edən hadisədir.
1918-ci ilin mart–aprel aylarında baş verən qırğınlar təsadüfi və lokal xarakter daşımırdı. Tarixi mənbələr və araşdırmalar göstərir ki, bu hadisələr əvvəlcədən hazırlanmış, məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilmiş zorakılıq aktları idi. Erməni daşnak silahlı dəstələri və radikal millətçi qruplar tərəfindən törədilən bu qırğınlar Bakı şəhərində başlayaraq Şamaxı, Quba, Qarabağ, Lənkəran və digər bölgələrə yayılmışdır. Müxtəlif mənbələrə görə, on minlərlə azərbaycanlı mülki şəxs qətlə yetirilmiş, yüzlərlə kənd və yaşayış məntəqəsi dağıdılmışdır.
Xüsusilə Şamaxıda 70-dən artıq kəndin yerlə-yeksan edilməsi, Qubada kütləvi məzarlıqların aşkar olunması bu hadisələrin miqyasını və qəddarlığını açıq şəkildə ortaya qoyur. Quba ərazisində aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq faktı bu gün də həmin dövrdə törədilmiş cinayətlərin canlı sübutu kimi qiymətləndirilir. Tarixi sənədlər, o cümlədən dövrün istintaq materialları və şahid ifadələri göstərir ki, qətlə yetirilənlərin böyük əksəriyyəti qadınlar, uşaqlar və qocalar olmuşdur.
Bu hadisələr müasir beynəlxalq hüquq prizmasından qiymətləndirildikdə “soyqırım”, “insanlığa qarşı cinayət” və “etnik təmizləmə” anlayışlarına tam uyğun gəlir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilmiş müvafiq konvensiyalarda bu tip əməllər ən ağır cinayətlər kimi tanınır və onların zaman keçməsindən asılı olmayaraq hüquqi qiymət almalı olduğu vurğulanır. Lakin 1918-ci ildə regionda mövcud olan siyasi xaos, dövlət institutlarının zəifliyi və beynəlxalq güclərin maraqları bu cinayətlərin obyektiv araşdırılmasına və hüquqi qiymət almasına imkan vermədi.
Bu gün əsas məsələ təkcə həmin hadisələri xatırlamaq deyil, onları düzgün siyasi və hüquqi kontekstdə təqdim etməkdir. Azərbaycan dövləti artıq müstəqil və beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini gücləndirmiş bir oyunçu kimi bu istiqamətdə daha sistemli fəaliyyət göstərmək imkanına malikdir. Tarixi faktların beynəlxalq platformalarda təqdim olunması, arxiv materiallarının açılması və elmi əsaslı tədqiqatların genişləndirilməsi bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir.
31 Mart hadisələri həm də bizə dövlətçilik baxımından ciddi dərslər verir. Tarix göstərir ki, zəif dövlət, parçalanmış cəmiyyət və ideoloji təxribatlar faciələr üçün zəmin yaradır. Bu baxımdan milli birlik, güclü dövlət institutları və sağlam ictimai şüur yalnız inkişaf üçün deyil, həm də təhlükəsizliyin təminatı üçün vacibdir.
Eyni zamanda, bu faciəyə yanaşmada emosional ritorika ilə yanaşı, faktlara söykənən, hüquqi əsaslandırılmış və beynəlxalq auditoriya üçün anlaşılan dilin seçilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ədalət yalnız tələb olunmur, həm də sübut edilir və əsaslandırılır.
31 Mart yalnız matəm günü deyil. O, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə ünvanlanan bir çağırışdır: insanlığa qarşı törədilən cinayətlər unudulmamalı, onlara obyektiv hüquqi qiymət verilməlidir. Tarixi həqiqətlərin qəbul edilməsi yalnız bir xalqın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin ədalətə olan inamını gücləndirir.
Biz keçmişi dəyişə bilmərik, lakin ona verdiyimiz qiymət və çıxardığımız nəticələr gələcəyimizi müəyyən edir. 31 Mart hadisələrini unutmayaraq və onları düzgün təqdim edərək biz həm tariximizə sahib çıxırıq, həm də gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətimizi yerinə yetiririk.
Razi Nurullayev,
Milli Məclisin deputatı,
Milli Cəbhə Partiyasının başqanı
