Azərbaycanın xarici siyasətində son illərin əsas xüsusiyyətlərindən biri milli maraqların qorunması ilə yanaşı, ölkənin regional və qlobal proseslərdə fəal aktor kimi mövqeyinin gücləndirilməsidir. Bu baxımdan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ötən ilin avqustunda ABŞ-a səfəri yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində baş verən diplomatik hadisə kimi deyil, daha geniş geosiyasi proseslərin mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Səfər zamanı aparılan müzakirələr və formalaşan siyasi gündəlik Vaşinqton-Bakı münasibətlərinin yeni reallıqlar fonunda yenidən nəzərdən keçirildiyini göstərən mühüm siyasi mesajlar ortaya qoydu.
Bu sözləri YAP Təftiş Komissiyasının sədri, Milli Məclisin deputatı Sevinc Hüseynova deyib.
O qeyd edib ki, ABŞ və Azərbaycan arasında münasibətlər uzun müddət enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik, terrorizmə qarşı mübarizə, nəqliyyat və təhlükəsizlik məsələləri kimi müxtəlif istiqamətləri əhatə edib:
“Bununla belə, münasibətlərin inkişaf dinamikası ayrı-ayrı dövrlərdə ABŞ administrasiyalarının Cənubi Qafqaza yanaşmasından, eləcə də regiondakı siyasi proseslərə münasibətindən əhəmiyyətli dərəcədə asılı olub. Son illərdə baş verən geosiyasi dəyişikliklər isə əvvəlki yanaşmaların bir sıra istiqamətlər üzrə yenilənməsini zəruri edib.
Xüsusilə Cozef Bayden administrasiyası dövründə Bakı ilə Vaşinqton arasında müəyyən fikir ayrılıqlarının ön plana çıxması münasibətlərdə siyasi gərginliyin artmasına səbəb olmuşdu. Azərbaycanın yanaşması həmin mərhələdə ölkənin regionda dəyişən mövqeyi, təhlükəsizlik arxitekturasında artan rolu və yeni geosiyasi reallıqların yaratdığı imkanlar ABŞ siyasətində hər zaman adekvat şəkildə nəzərə alınmırdı. Bu isə tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın bəzi istiqamətlərdə zəifləməsinə gətirib çıxarmışdı.
Lakin beynəlxalq münasibətlər statik xarakter daşımır. Dövlətlərin xarici siyasəti kimi ikitərəfli əlaqələr də dəyişən geosiyasi şərtlərə uyğun olaraq yeni məzmun qazana bilir. ABŞ-da Donald Tramp administrasiyasının fəaliyyətə başlaması ilə Vaşinqtonun Azərbaycanla münasibətlərində yeni siyasi dinamikanın formalaşması bu baxımdan diqqət çəkir. Qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması, dövlətlərin suverenliyinə hörmət və regional təhlükəsizliyin təmin olunması kimi prinsiplərin önə çıxarılması iki ölkə arasında münasibətlərin daha praqmatik müstəviyə keçməsi üçün imkanlar yaradır.
Burada Azərbaycanın xarici siyasət xəttinin xüsusiyyətləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı son illərdə özünü yalnız regional proseslərin iştirakçısı kimi deyil, eyni zamanda regional gündəliyin formalaşmasına təsir göstərən aktor kimi təqdim edib. Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərində mövqeyinin güclənməsi, regional kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi və təhlükəsizlik məsələlərində artan rolu ölkənin geosiyasi çəkisini artıran əsas amillərdəndir.
Bu reallıq ABŞ–Azərbaycan münasibətlərinin yalnız siyasi dialoqla məhdudlaşmamasını tələb edir. İqtisadi əməkdaşlıq, enerji, nəqliyyat, logistika, investisiya və yeni regional bağlantı layihələri gələcək tərəfdaşlığın əsas sütunlarına çevrilə bilər. Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində oynadığı rol, Xəzər hövzəsi ilə Avropa arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında tutduğu mövqe və regional infrastruktur layihələrində iştirakı ABŞ üçün də praktiki əməkdaşlıq imkanları yaradır.
Münasibətlərin digər mühüm istiqaməti Cənubi Qafqazda sülh prosesidir. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması regionun gələcək siyasi və iqtisadi arxitekturasını müəyyənləşdirə biləcək əsas proseslərdən biridir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra regionda əvvəlki status-kvonun aradan qalxması yeni siyasi reallıq yaradıb. Bu reallıq çərçivəsində əsas məsələ artıq münaqişənin nəticələrinin idarə olunması deyil, davamlı sülhün və qarşılıqlı əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşdırılmasıdır”.
Deputat hesab edir ki, Azərbaycanın mövqeyində sülh prosesinin əsas elementlərindən biri qarşılıqlı tanınma və beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə hörmətdir:
“Bu yanaşma tərəflərin bir-birinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə hörmət etməsini nəzərdə tutur. Belə bir modelin reallaşması Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik üçün daha dayanıqlı hüquqi və siyasi baza yarada bilər.
Azərbaycan-Ermənistan normallaşmasının sürətlənməsi eyni zamanda regional iqtisadi imkanların genişlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sülh şəraitinin formalaşması nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, ticarət əlaqələrinin genişlənməsi, sərhədyanı iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı və yeni investisiya imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər. Bu proses Cənubi Qafqazı qarşıdurma və rəqabət məkanı olmaqdan tədricən əməkdaşlıq və bağlantı platformasına çevirmək potensialına malikdir.
Məhz bu məqam ABŞ–Azərbaycan münasibətlərinin regional əhəmiyyətini də artırır. Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərinin inkişafı yalnız iki dövlət arasındakı siyasi və iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi ilə yekunlaşmır. ABŞ-ın regiondakı proseslərə konstruktiv yanaşması Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin dəstəklənməsi, regional kommunikasiyaların inkişafı və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarının artırılması baxımından əlavə siyasi imkanlar yarada bilər.
Bununla yanaşı, Azərbaycan üçün ABŞ-la münasibətlərin inkişafı xarici siyasətdə balanslaşdırılmış və çoxvektorlu yanaşmanın davamı kimi də qiymətləndirilə bilər. Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq qurmağa çalışır və bu yanaşmanın əsas məqsədi ölkənin strateji müstəqilliyini qorumaqdır. Bu mənada ABŞ ilə tərəfdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın hər hansı başqa dövlətlə münasibətləri hesabına deyil, milli maraqlara uyğun çoxşaxəli diplomatik xətt çərçivəsində həyata keçirilə bilər.
Azərbaycanın regional mövqeyinin güclənməsində enerji amili də mühüm rol oynayır. Xəzər hövzəsinin enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması istiqamətində həyata keçirilən layihələr Azərbaycanı uzun müddətdir Avropanın enerji təhlükəsizliyi sisteminin əhəmiyyətli iştirakçılarından birinə çevirib. Qarşıdakı dövrdə enerji əməkdaşlığının yeni texnologiyalar, enerji infrastrukturunun şaxələndirilməsi və regional bağlantılarla tamamlanması ABŞ–Azərbaycan iqtisadi münasibətlərinin daha geniş çərçivədə inkişafına imkan verə bilər.
Eyni zamanda nəqliyyat və logistika sahəsi də perspektivli istiqamətlər sırasındadır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Avropa ilə Asiya arasında mühüm tranzit həlqəyə çevirir. Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, Xəzər üzərindən keçən bağlantıların gücləndirilməsi və regional kommunikasiyaların bərpası Azərbaycanın iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır. ABŞ-ın bu proseslərə siyasi və iqtisadi marağının artması iki ölkə arasında əməkdaşlığın ənənəvi enerji gündəliyindən daha geniş çərçivəyə keçməsinə şərait yarada bilər”.
Sevinc Hüseynova əlavə edib ki, Cənubi Qafqazda yaranmış yeni geosiyasi şərait Azərbaycanın xarici siyasətinin qarşısında həm yeni imkanlar, həm də yeni məsuliyyətlər qoyur:
“Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası ilə başa çatan mühüm tarixi mərhələdən sonra əsas prioritet regionda sülhün möhkəmləndirilməsi, iqtisadi əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və təhlükəsizlik mexanizmlərinin dayanıqlı hala gətirilməsidir. Azərbaycanın özünü sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin təşəbbüskarlarından biri kimi təqdim etməsi də bu strategiyanın tərkib hissəsidir.
Nəticə etibarilə, ABŞ–Azərbaycan münasibətlərində müşahidə olunan yeni dinamikanı yalnız iki ölkə arasındakı əlaqələrin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu münasibətlərin gələcək inkişafı Cənubi Qafqazın siyasi və iqtisadi konfiqurasiyasına da təsir göstərə bilər. Əgər tərəflər arasında siyasi dialoq qarşılıqlı hörmət, suverenliyə ehtiram və praktiki maraqlar üzərində qurularsa, əməkdaşlığın enerji və təhlükəsizlikdən tutmuş nəqliyyat, investisiya və regional bağlantılara qədər genişlənməsi real perspektivə çevrilə bilər.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması ilə ABŞ–Azərbaycan tərəfdaşlığının inkişafı arasında da mühüm qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Regionda davamlı sülhün təmin olunması yeni iqtisadi layihələr üçün təhlükəsiz mühit yaradacaq, nəqliyyat və ticarət imkanlarını genişləndirəcək və Cənubi Qafqazın beynəlxalq iqtisadi sistemə daha sıx inteqrasiyasına şərait yaradacaq.
Beləliklə, qarşıdakı dövr Azərbaycan diplomatiyası üçün yalnız əldə edilmiş nəticələrin qorunması deyil, onların yeni regional əməkdaşlıq modelinə çevrilməsi baxımından da həlledici ola bilər. ABŞ ilə münasibətlərin strateji və institusional əsasda inkişaf etdirilməsi, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin davam etdirilməsi və regional iqtisadi bağlantıların genişləndirilməsi bir-birini tamamlayan proseslərdir. Bu proseslərin uğurlu şəkildə əlaqələndirilməsi Cənubi Qafqazın qarşıdurma və qeyri-müəyyənlik məkanından sabitlik, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq regionuna çevrilməsinə mühüm töhfə verə bilər”.
